Ken je dat gevoel, dat je op een bepaald moment iets zegt of doet en meteen denkt: Oh nee, dit is mijn moeder. Of mijn vader. Of die rare tante die altijd net te hard lachte tijdens verjaardagen? Of dat je je eigen gedrag probeert te analyseren en twijfelt: Was dit mijn karakter, of mijn opvoeding?
Ik ben daar de laatste tijd veel mee bezig. Want terwijl ik geloof dat we gevormd worden door zowel onze genen (nature) als onze omgeving (nurture), vraag ik me af of we ooit écht kunnen ontsnappen aan die onzichtbare hand die ons gedrag lijkt te sturen.
Nature: het cadeau van je genen
Laten we beginnen met nature, dat heerlijke pakketje genen dat je gratis en voor niets meegekregen hebt bij je geboorte. Het bepaalt alles, van je haarkleur tot je temperament. Zo heb ik het gevoel dat mijn boosheid niet zomaar uit het niets komt. Wanneer ik kwaad word, lijkt het alsof ik mijn vader hoor spreken, met dezelfde vurigheid en, eerlijk is eerlijk, soms ook dezelfde boosheid en koppigheid.
Psychologen spreken over temperament als de aangeboren blauwdruk van onze persoonlijkheid. Dat temperament kun je moeilijk veranderen; het zit ingebakken. Maar hoe het zich uit? Dat is een ander verhaal. Hier komt nurture om de hoek kijken.
Nurture: de invloeden van je opvoeding
Als nature de ingrediënten zijn, dan is nurture de manier waarop het gerecht wordt bereid. Je kunt dezelfde genen hebben als je ouders, maar hoe je daarmee omgaat, hangt sterk af van je omgeving. Heb ik mijn temperament van mijn vader geërfd? Absoluut. Maar heb ik ook geleerd om op zijn manier met woede om te gaan? Grote kans. Misschien zag ik als kind hoe boosheid werkte als een manier om gehoord te worden, en heb ik dat gedrag overgenomen.
De eerste jaren van ons leven zijn hierin cruciaal. Onze hersenen zijn dan sponsen die alles opnemen, inclusief de goede én slechte dingen. Neurowetenschap toont aan dat die vroege ervaringen letterlijk de bedrading van je brein vormen. Het is confronterend om te beseffen dat je niet alleen je genen, maar ook je jeugd met je meedraagt. Maar er is hoop.
Kunnen we ontsnappen aan onze blauwdruk?
En hier komt de grote vraag: kunnen we ontsnappen aan onze natuur en opvoeding? Het korte antwoord is: ja, maar niet zonder moeite. Het langere antwoord is: het is een complexe dans van bewustwording, oefening en soms ook gewoon loslaten.
Voor persoonlijkheidstrekken zoals koppigheid of perfectionisme (guilty as charged) is verandering moeilijk, omdat ze zo diepgeworteld zijn. Toch geloof ik dat we niet volledig vastzitten. Gedrag is deels aangeleerd, en wat je kunt leren, kun je ook afleren. Maar eerlijk? Het voelt soms alsof je tegen de zwaartekracht vecht.
Voor mij is het een voortdurende strijd. Wanneer ik me realiseer dat ik reageer zoals mijn vader vroeger deed – boos, koppig, ongeduldig – probeer ik bewust te kiezen voor een andere reactie. Soms lukt dat, en soms totaal niet. Maar zelfs die momenten van falen voelen als kleine overwinningen, omdat ik me er in ieder geval bewust van ben.
Waarom zijn die eerste jaren zo belangrijk?
De invloed van de eerste jaren zit hem in iets wat we in de psychologie conditionering of inprenting noemen. Het gedrag dat we zien en ervaren in onze jeugd wordt de lens waardoor we de wereld bekijken. Die lens is hardnekkig, maar niet onveranderlijk. Het vraagt tijd, geduld en vooral veel zelfreflectie om die lens bij te stellen.
Maar laten we eerlijk zijn: hoe vaak vraag je jezelf écht af waarom je doet wat je doet? Soms komt de gedachte pas op als het al te laat is – als je boos bent geweest, iemand hebt gekwetst, of een situatie hebt laten escaleren. Het is confronterend om te zien hoe sterk je verleden doorwerkt in je heden.
Hoop op verandering
Toch blijf ik hoopvol. Want hoewel het moeilijk is om los te komen van je natuur of nurture, betekent dat niet dat het onmogelijk is. Misschien ontsnappen we nooit volledig aan ons verleden, maar we kunnen er wel een andere relatie mee aangaan.
Ik probeer steeds vaker mezelf te betrappen op de vraag: Waarom reageer ik zo? Soms is het frustrerend, omdat het antwoord niet altijd duidelijk is. Maar die vraag stellen, is al een stap vooruit. Het is alsof je een kleine opening maakt in een muur die jaren geleden gebouwd is. Door die opening kun je misschien iets nieuws ontdekken: een andere manier van reageren, van denken, van zijn.
Dus hier zit ik, bewust van mijn genen, mijn opvoeding, en alle bagage die daarbij hoort. Maar ook hoopvol dat ik kan blijven groeien, veranderen en – met een beetje geluk – soms ontsnappen aan mezelf.
Met een knipoog naar jouw eigen zoektocht,
Anna O.
